فراتر از کلیشه های هالیوود؛ 5 حقیقتی که نگاه شما را به سایکوپات ها تغییر می دهد
به گزارش مجله تخصصی کامپیوتر، شاید تا حالا تصور می کردید که برای شناخت یک سایکوپات یا روان آزار، کافی است نگاهی به شخصیت های مخوف فیلم های سینمایی بیندازید؛ از پاتریک بیتمن در روانی آمریکایی گرفته تا ویلنل در کشتن ایو. در دنیای تصویر، آن ها همواره مجذوب کننده، بی نهایت باهوش، فاقد هرگونه احساس و البته به شکلی خطرناک، متمایل به خشونت هستند. اما در روان شناسی واقعی پیچیدگی های انسان را فراتر از برچسب های ساده باید درک کنیم.
مرز بین سلامت و اختلال روانی، بسیار باریک تر از آن چیزی است که در کتاب ها می خوانیم. مجذوب کنندهیت موضوع سایکوپاتی (Psychopathy) برای ما، اغلب ریشه در ترس و کنجکاوی دارد، اما پژوهش های نو نشان می دهند که بسیاری از باورهای عمومی ما در این زمینه، چیزی جز افسانه نیستند. در این پست با هم می بینیم که علم مدرن درباره این مغزهای پیچیده و گاهی ترسناک، چه حرف های تازه ای برای گفتن دارد.
سایکوپات در واقع یک تشخیص بالینی رسمی نیست
احتمالاً اگر از شما بپرسند، تصور می کنید که پزشکان می توانند فردی را رسماً به عنوان سایکوپات تشخیص دهند. اما واقعیت این است که این اصطلاح در هیچ کدام از راهنماهای رسمی سلامت روان، به عنوان یک اختلال مستقل فهرست نشده است. در دنیای پزشکی، تشخیصی که متخصصان به کار می برند، اختلال شخصیت ضداجتماعی (Antisocial Personality Disorder یا ASPD) است.
تفاوت در اینجاست که اختلال شخصیت ضداجتماعی عمدتاً بر الگوهای رفتاری تمرکز دارد؛ مثل قانون شکنی های مکرر، دروغ گویی، تکانشگری و بی توجهی بی پروا به ایمنی خود و دیگران. در مقابل، سایکوپاتی بیشتر توصیف نماینده مجموعه ای از ویژگی های شخصیتی است که زیربنای این رفتارها هستند. جالب است بدانید که حتی در محافل علمی هم بر سر تفکیک این دو اصطلاح بحث وجود دارد. بعضی معتقدند سایکوپاتی فرم افراطی ASPD است و بعضی دیگر آن را یک اختلال متمایز با ریشه های عصبی-شناختی (Neurocognitive) خاص می دانند. پس بار دیگر که این واژه را در رسانه ها شنیدید، به خاطر داشته باشید که این بیشتر یک توصیف روان شناختی است تا یک برچسب صلب پزشکی.
سایکوپاتها برخلاف تصور عموم احساس دارند
یکی از بزرگ ترین سوءتفاهم ها این است که سایکوپاتها را موجوداتی کاملاً ربات گونه و فاقد هرگونه حس می دانیم. اما تحقیقات نشان می دهد که آن ها به خوبی خشم، ناامیدی، هیجان و لذت را تجربه می نمایند. تفاوت اصلی در اینجاست که آن ها معمولاً همدلی، پشیمانی و ترس کمتری نسبت به دیگران حس می نمایند، اما این به معنای فقدان مطلق نیست.
پژوهش های نو حتی از وجود گروهی به نام همدل های تاریک (Dark Empaths) خبر می دهند. این افراد کسانی هستند که ویژگی های مثلث تاریک شخصیت (سایکوپاتی، نارسیسیسم و ماکیاولیسم) را با درجات بالایی از همدلی ترکیب نموده اند. نکته ترسناک اینجاست که آن ها از درک احساسی خود نه برای دلسوزی، بلکه به صورت استراتژیک برای دستکاری (Manipulation)، کنترل یا استثمار دیگران استفاده می نمایند.
روان شناسان همدلی را به دو بخش تقسیم می نمایند: توانایی درک احساس دیگران و توانایی تجربه شخصی آن احساسات. سایکوپاتها اغلب در بخش اول (همدلی شناختی) بسیار قوی هستند؛ آن ها ضعف ها و خواسته های شما را مثل یک نقشه می خوانند، بدون اینکه بار سنگین گناه یا پریشانی ناشی از آزار شما را روی شانه هایشان حس نمایند.
تنها بخش کوچکی از سایکوپاتها واقعاً خشن هستند
اگر بخواهیم بر اساس فیلم های ترسناک یا مستندهای جنایی درباره قاتلان زنجیره ای مثل تد باندی قضاوت کنیم، باید از هر کسی که رگه هایی از این شخصیت را دارد فرار کنیم. اما واقعیت علمی بسیار فرق دارد. بسیاری از افرادی که در آزمون های سایکوپاتی نمرات بالایی می گیرند، هرگز دست به خشونت نمی زنند. آن ها در میان ما زندگی می نمایند و از ویژگی های خود برای رسیدن به پیروزیت در زندگی بهره می برند؛ هرچند گاهی این پیروزیت به قیمت آسیب به دیگران تمام می گردد.
بعضی مشاغل مثل بیزنس و سیاست، به عنوان پناهگاه های امن برای این افراد شناخته می شوند، اما یک مورد غافلگیرنماینده دیگر هم وجود دارد: جراحی. جراحان برتر برای اینکه بتوانند تحت استرس شدید، بدن انسان را مثل یک وسیله مکانیکی ببینند و بدون لرزش دست، پیچیده ترین کارها را انجام دهند، احتیاج به سطحی از جدایی عاطفی دارند. در واقع، این بی احساسی لزوماً منجر به جنایت نمی گردد، بلکه در بستری درست، می تواند به یک ابزار کارآمد برای نجات جان انسان ها تبدیل گردد. سایکوپاتهای خشن معمولاً کسانی هستند که در زندان ها یافت می شوند، اما سایکوپاتهای با عملکرد بالا (High-functioning Psychopaths) ممکن است در اتاق های هیئت مدیره یا اتاق عمل باشند.
هوش خارق العاده؛ یک دروغ هالیوودی
در دنیای سینما، سایکوپاتها همیشه نابغه هایی هستند که چندین قدم از پلیس جلوترند؛ شخصیت هایی مثل هانیبال لکتر یا پروفسور موریارتی. اما واقعیت بسیار پیش پاافتاده تر است. بهره هوشی (IQ) این افراد درست مثل بقیه مردم، طیف گسترده ای دارد و لزوماً بالاتر از میانگین نیست. حتی یک فراتحلیل روی 187 مطالعه نشان داده است که اتفاقاً افرادی با رتبه های بالای سایکوپاتی، تا حدودی نمرات پایین تر در آزمون های هوش دارند.
بسیاری از سایکوپاتها به علت تکانشگری (Impulsivity) زیاد و عدم کنترل روی تکانه ها، در تصمیم گیری های بلندمدت و تمرکز روی تحصیل یا شغل دچار مشکل می شوند. آن ها به جای نقشه های هوشمندانه و حساب شده، اغلب رفتارهای بی پروایانه ای انجام می دهند که منجر به شکست های پیاپی و درگیری با قانون می گردد. تصویری که از آن ها به عنوان مغز متفکر جنایت ساخته شده، بیشتر برای مجذوب کنندهیت داستان هاست تا واقعیتی که متخصصان در کلینیک ها با آن روبرو می شوند.
آیا سایکوپاتی واقعاً درمان ناپذیر است؟
برای سال های متمادی، اعتقاد بر این بود که هیچ راهی برای یاری به این افراد وجود ندارد. اما این دیدگاه در حال تغییر است. نقطه عطف زمانی رخ داد که محققان آغاز به آزمایش درمان های مبتنی بر پاداش کردند. از آنجایی که این افراد به شدت در پی منافع شخصی هستند، درمانگران از سیستم پاداش برای تشویق رفتارهای مشارکتی استفاده می نمایند. مدلی به نام مدل برطرف فشار (Decompression Model) که در مراکز اصلاح و تربیت نوجوانان به کار گرفته شده، به جای تنبیه رفتارهای بد، به رفتارهای مثبت پاداش می دهد و نتایج درخشانی داشته است.
مداخلات زودهنگام در دوران کودکی و نوجوانی بیشترین اثربخشی را نشان داده اند. حتی در بزرگسالان، روش هایی مثل طرح واره درمانی (Schema Therapy) در بیمارستان های امنیتی توانسته است رفتارهای پرخطر و نوسانات عاطفی را کاهش دهد. این یعنی برخلاف باورهای قدیمی که سایکوپات را یک موجود ذاتا شرور و تغییرناپذیر می دانست، علم امروز در پی راه هایی برای مدیریت این ویژگی ها و راهنمایی آن ها به مسیرهای کم خطرتر است.
زمینه تاریخی و تکاملی؛ چرا سایکوپاتی منقرض نشده است؟
اگر سایکوپاتی تا این حد برای جامعه مضر است، چرا در طول فرآیند تکامل از بین نرفته؟ پاسخ در مفاهیم استراتژی های تکاملی نهفته است. در محیط های خشن و بی ثبات، ویژگی هایی مثل بی باکی، نداشتن دلبستگی عاطفی شدید و تمرکز بر پاداش های فوری می توانسته شانس بقای فرد را افزایش دهد. در واقع، در قبایل باستانی، فردی که از جنگیدن یا کشتن نمی ترسید، می توانست محافظ قبیله باشد.
در دنیای مدرن نیز، این ویژگی ها در قالب سایکوپاتی انطباقی (Adaptive Psychopathy) دیده می گردد. روحیه ریسک پذیری بالا که در بسیاری از کارآفرینان پیروز دیده می گردد، شباهت های ساختاری با جسارت سایکوپاتیک دارد. به عبارت دیگر، جامعه همیشه فضایی برای این نوع از شخصیت ها داشته است، به شرطی که ویژگی های آن ها به وسیله هوش و وجدان اجتماعی تعدیل گردد.
سایکوپاتها در آینه سینما؛ واقعیت چقدر فرق دارد؟
فیلم هایی مثل جایی برای پیرمردها نیست با شخصیت آنتون چیگور، یکی از دقیق ترین تصویرسازی ها را ارائه می دهند: موجودی بی روح که فقط بر اساس یک منطق سرد عمل می نماید. اما مشکل هالیوود اینجاست که همیشه سایکوپاتی را با سادیسم (لذت بردن از آزار دیگران) اشتباه می گیرد. در حالی که یک سایکوپات واقعی لزوماً از رنج دیگران لذت نمی برد، بلکه رنج دیگران برایش بی اهمیت است.
بسیاری از ما تحت تاثیر این فیلم ها، فکر می کنیم سایکوپاتها همیشه افرادی منزوی و مرموز هستند. اما خطرناک ترین نوع آن ها، کسانی هستند که به اصطلاح ماسک سلامت (Mask of Sanity) به چهره دارند. آن ها می توانند مهربان ترین همسایه، مجذوب کننده ترین همکار یا دلسوزترین مدیر به نظر برسند. درک این تفاوت به ما یاری می نماید تا به جای ترسیدن از سایه های خیالی، یاد بگیریم چطور مرزهای سالمی در روابط واقعی خود ایجاد کنیم.
منبع: یک پزشک